Memoriał Brumadinho w Brazylii
Memoriał Brumadinho (Brumadinho Memorial), upamiętniający 272 ofiary śmiertelne katastrofy związanej z zawaleniem tamy w kopalni Córrego do Feijão, został udostępniony zwiedzającym w styczniu 2025 roku, sześć lat po jednej z największych tragedii humanitarnych w historii Brazylii.
Szczególne uznanie międzynarodowego środowiska projektowego zyskał projekt oświetlenia, opracowany przez pracownię Atiaîa (Atiaîa Lighting Design), który otrzymał tytuł „Architectural Lighting Design of the Year 2025” (Architektoniczny Projekt Oświetlenia Roku 2025) w prestiżowym konkursie LIT Awards (LIT Awards – międzynarodowe nagrody dla projektowania oświetlenia).
Przestrzeń pamięci i symbolicznej reparacji
Memoriał powstał jako wyraz etycznego zobowiązania do symbolicznego zadośćuczynienia i zachowania pamięci o ofiarach katastrofy, do której doszło 25.01.2019 w Brumadinho (stan Minas Gerais). W wyniku przerwania tamy należącej do spółki wydobywczej Vale S.A. doszło do rozległych zniszczeń środowiskowych i społecznych – zginęło 272 osób, tragedia dotknęła 26 gmin, a do otoczenia uwolniono około 12 mln m³ szlamu z odpadów wydobywczych.
Założenie ma charakter kompleksu pamięci, w którym architektura, krajobraz i światło współtworzą narrację o utracie, żałobie i konieczności odpowiedzialności za środowisko.
Układ memoriału: pawilon wejściowy, ścieżki i przestrzenie ekspozycyjne
Program funkcjonalny Memoriału Brumadinho obejmuje m.in.:
- pawilon wejściowy,
- zagajnik (grove)
- zewnętrzne strefy odpoczynku
- ciągi piesze prowadzące do rzeźby–pomnika
- zbiornik refleksyjny / lustro wody (reflecting pool)
- sale ekspozycyjne
- przestrzeń przeznaczoną na
Kompozycja przestrzeni prowadzi odwiedzających przez kolejne etapy doświadczenia – od wejścia, przez krajobraz i punkty symboliczne, aż po miejsca wyciszenia i konfrontacji z pamięcią.
Oświetlenie jako narracja: światło, które prowadzi i upamiętnia
W projekcie Atiaîa światło potraktowano jako pełnoprawny element architektury i opowieści. Oświetlenie zostało zaprojektowane tak, aby budować atmosferę immersyjną, wrażliwą i pełną szacunku, jednocześnie przekazując informacje oraz wzmacniając znaczenie symboli obecnych w przestrzeni. Projekt oświetlenia nie tylko kieruje uwagę na elementy pamięci, lecz także prowadzi użytkownika przez przestrzeń: wyznacza rytm przejścia, akcentuje wybrane płaszczyzny i tworzy strefy jasności oraz ciemności, które wzmacniają emocjonalny charakter miejsca.
Projekt oświetlenia nie pełni więc wyłącznie funkcji użytkowej. Został zaplanowany jako element prowadzący narrację przestrzenną i porządkujący doświadczenie zwiedzania poprzez sekwencję akcentów, półcieni i stref wyciszenia. Światło kieruje uwagę na kluczowe znaki pamięci i elementy symboliczne, w tym: tekst upamiętniający, instalację z kryształów kwarcu oraz powtarzalne motywy odnoszące się do liczby ofiar – 272 kwiaty ipê oraz 272 punkty świetlne w zbiorniku wodnym, odczytywane jako „gwiazdy” i metafory „utraconych klejnotów”.
Oświetlenie eksponuje również rzeźbę-instalację, której forma i sposób podświetlenia budują wrażenie „płaczu” nad betonowymi ścianami. Powierzchnie te zostały zaprojektowane z użyciem pigmentu nawiązującego do odpadów górniczych, dzięki czemu materiał wprost odsyła do kontekstu katastrofy. W rezultacie światło działa tu jako precyzyjne narzędzie ekspozycji, orientacji i emocjonalnego prowadzenia użytkownika – wydobywa detale, podkreśla strukturę architektury oraz wzmacnia charakter miejsca pamięci.
„Akt oporu przeciw zapomnieniu”
Twórcy podkreślają, że Memoriał Brumadinho jest aktem sprzeciwu wobec zapomnienia i ma przypominać, że podobne wydarzenia – skierowane przeciw człowiekowi i środowisku nie powinny się powtórzyć. To przestrzeń, która łączy funkcję upamiętnienia z wymiarem społecznym i etycznym, stając się jednocześnie miejscem refleksji nad odpowiedzialnością i skutkami działalności przemysłowej.
Karta techniczna projektu
- Projekt: Memoriał Brumadinho (Memorial Brumadinho)
- Lokalizacja: Brumadinho, Minas Gerais, Brazylia
- Klient: AVABRUM (AVABRUM – Stowarzyszenie Rodzin Ofiar i Osób Poszkodowanych w wyniku katastrofy tamy w kopalni Córrego do Feijão)
- Architektura i wnętrza: Gustavo Penna Arquiteto e Associados
- Projekt oświetlenia: Atiaîa Lighting Design
- Mariana Novaes (główna projektantka / principal)
- współpraca: Pedro Ferreira, Bárbara de Oliveira, Elisa Campos
- Project manager (zarządzanie projektem): Olhar 360 Projetos
- Architektura krajobrazu: Medra Paisagismo
- System informacji: Greco
- Projekt ekspozycji „Pamięć i Świadectwo”: Júlia Peregrino
- Oświetlenie ekspozycji „Pamięć i Świadectwo”: Cesar de Ramires
- Instalacja kryształów kwarcowych ze światłowodami: Demian Quincke
- Dostawcy: Arte em Cena, Fasa Fibra Ótica, Interlight, Lemca, Lightsource, Lumicenter, Luxion, O/M Light
